علت گزگز دست و پا چیست؟ از علل ساده تا مشکلات عصبی

گزگز دست و پا، مورمور شدن، سوزن‌سوزن شدن و بی‌حسی همیشه به معنای وجود یک بیماری جدی نیست؛ گاهی چند دقیقه فشار روی عصب هنگام خواب یا نشستن در یک وضعیت نامناسب، همین حس را ایجاد می‌کند و پس از تغییر وضعیت از بین می‌رود. اما تکرار مداوم یا طولانی شدن این حالت می‌تواند با مشکلاتی مانند نوروپاتی محیطی، دیابت، کمبود ویتامین B12، فشار روی عصب یا بعضی بیماری‌های عصبی و متابولیک ارتباط داشته باشد.

برای پیدا کردن علت، فقط محل گزگز کافی نیست؛ مدت زمان آن، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن، ارتباط با خواب یا فعالیت، وجود بی‌حسی یا ضعف و علائم همراه هم اهمیت دارند. 

گزگز دست و پا نشانه چیست؟

شایع‌ترین علت‌ها از فشار موقت روی عصب تا مشکلاتی مانند دیابت، کمبود بعضی ویتامین‌ها و نوروپاتی محیطی را شامل می‌شوند. بنابراین یک پاسخ واحد برای همه افراد وجود ندارد و الگوی بروز این حس می‌تواند سرنخ مهمی برای پیدا کردن منشا آن باشد.

وقتی برای مدت کوتاهی روی دست یا پا می‌نشینید یا هنگام خواب، بدن در وضعیتی قرار می‌گیرد که به یک عصب فشار وارد می‌کند، انتقال پیام‌های عصبی برای مدتی مختل می‌شود. نتیجه همان حس آشنای مورمور شدن دست و پا است که اغلب پس از برداشتن فشار برطرف می‌شود.

اما ماجرا همیشه به این سادگی نیست. آسیب یا تحریک اعصاب محیطی می‌تواند باعث احساس گزگز، سوزش، بی‌حسی یا درد شود. در نوروپاتی محیطی این حالت اغلب از دست‌ها یا پاها شروع می‌شود و ممکن است به‌تدریج قسمت‌های بالاتر اندام را نیز درگیر کند. دیابت یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل آسیب اعصاب محیطی است.

از طرف دیگر، فشار روی یک عصب مشخص نیز می‌تواند فقط قسمت خاصی از بدن را درگیر کند. برای مثال، سندرم تونل کارپال می‌تواند باعث گزگز و بی‌حسی در دست و انگشتان شود. مشکلات مربوط به ستون فقرات و فشار روی ریشه‌های عصبی نیز در برخی افراد چنین حسی ایجاد می‌کنند.

کمبود کدام ویتامین باعث گزگز دست و پا می شود؟

کمبود ویتامین B12 یکی از علت‌هایی است که هنگام بررسی گزگز و بی‌حسی باید در نظر گرفته شود؛ چرا که این ویتامین برای سلامت سیستم عصبی اهمیت دارد. پایین بودن B12 می‌تواند با مشکلات عصبی همراه شود و در بعضی افراد احساس مورمور شدن، بی‌حسی یا اختلال حسی ایجاد کند.

نکته مهم این است که هر نوع گزگز به معنی کمبود B12 نیست. مصرف خودسرانه مکمل بدون مشخص شدن علت نیز راه مطمئنی برای حل مشکل محسوب نمی‌شود. پزشک ممکن است بر اساس شرح حال، رژیم غذایی، داروهای مصرفی و شرایط فرد، بررسی سطح B12 و آزمایش‌های مرتبط را در نظر بگیرد. برای خرید شربت فروگلوبین B12 ویتابیوتیکس کلیک کنید.

برخی داروها نیز می‌توانند روی سطح B12 اثر بگذارند. برای نمونه، Mayo Clinic به متفورمین و بعضی داروهای کاهش‌دهنده اسید معده از جمله مهارکننده‌های پمپ پروتون و مسدودکننده‌های H2 به‌عنوان داروهایی اشاره می‌کند که می‌توانند با کاهش B12 ارتباط داشته باشند.

از سوی دیگر، فقط B12 مطرح نیست. سلامت اعصاب به مواد مغذی مختلفی وابسته است و کمبود برخی ویتامین‌های گروه B، مس و ویتامین E نیز در بعضی انواع آسیب عصبی مطرح شده است. بنابراین بهتر است به جای اینکه تمام علت‌ها به کمبود ویتامین نسبت داده شوند، دلیل واقعی با ارزیابی مناسب مشخص شود.

آیا قند خون بالا باعث مورمور شدن دست و پا می‌شود؟

بله، دیابت می‌تواند به اعصاب آسیب بزند و یکی از علت‌های شناخته‌شده گزگز، بی‌حسی و سوزش دست و پا باشد. در نوروپاتی دیابتی، آسیب عصبی اغلب به‌تدریج شکل می‌گیرد و پاها و ساق‌ها اغلب زودتر از دست‌ها درگیر می‌شوند.

الگوی این نوع آسیب عصبی معمولا دوطرفه است؛ یعنی ممکن است هر دو پا احساس گزگز یا سوزش داشته باشند و با گذشت زمان دست‌ها نیز درگیر شوند. بعضی افراد این حالت را بیشتر هنگام شب احساس می‌کنند. کاهش حس درد و دما نیز ممکن است رخ دهد و همین مسئله اهمیت مراقبت از پاها را بیشتر می‌کند.

نکته قابل توجه این است که وجود گزگز به تنهایی نمی‌تواند دیابت را ثابت کند. از طرف دیگر، بعضی افراد ممکن است مدت زیادی از بالا بودن قند خون خود خبر نداشته باشند. به همین دلیل، در فردی که گزگز مکرر دارد، به‌ویژه در صورت وجود عوامل خطر دیابت، بررسی قند خون می‌تواند بخشی از ارزیابی پزشکی باشد.

در افرادی که دیابت دارند، کنترل مناسب قند خون اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مدیریت قند می‌تواند به پیشگیری یا کند کردن پیشرفت آسیب عصبی کمک کند. مراقبت روزانه از پاها نیز مهم است، چون کاهش حس ممکن است باعث شود زخم یا آسیب‌های کوچک دیرتر متوجه شوند.

این مقاله را از دست ندهید: مولتی ویتامین با مولتی ویتامین مینرال چه فرقی دارد؟

بی‌حسی دست و پا در شب نشانه چیست؟

گزگز شبانه می‌تواند از وضعیت نامناسب بدن هنگام خواب، فشار روی یک عصب یا نوروپاتی ناشی شود و زمان بروز آن به‌تنهایی برای تشخیص علت کافی نیست. مهم‌تر از شبانه بودن، الگوی تکرار، محل درگیری و نشانه‌های همراه است.

اگر فرد هنگام خواب دست خود را زیر سر یا بدن قرار دهد، ممکن است فشار موقت روی عصب ایجاد شود و پس از تغییر وضعیت، مورمور شدن از بین برود. چنین حالتی اغلب کوتاه‌مدت است.

در مقابل، گزگز دست و پا در شب که مرتب تکرار می‌شود، خواب را مختل می‌کند یا همراه با سوزش، بی‌حسی، ضعف یا درد است، ارزش بررسی بیشتری دارد. در نوروپاتی محیطی، احساس گزگز و سوزش می‌تواند در طول شب بیشتر به چشم بیاید. در نوروپاتی دیابتی نیز تشدید بعضی نشانه‌ها هنگام شب گزارش شده است.

همچنین محل درگیری سرنخ مهمی است. گزگز محدود به انگشتان یا دست می‌تواند با فشار روی یک عصب ارتباط داشته باشد، در حالی که درگیری همزمان پاها و دست‌ها بیشتر پزشک را به سمت بررسی مشکلات گسترده‌تر سیستم عصبی یا متابولیک هدایت می‌کند.

پس فقط اینکه گزگز شب‌ها اتفاق می‌افتد، دلیل مشخصی را اثبات نمی‌کند؛ اما تکرار منظم آن، مخصوصا زمانی که زندگی روزمره یا خواب را مختل کرده باشد، بهتر است نادیده گرفته نشود.

چه زمانی گزگز بدن خطرناک است؟

وقتی گزگز ناگهانی ایجاد شود یا همراه با ضعف، اختلال حرکت، مشکل در صحبت کردن، اختلال تعادل یا نشانه‌های عصبی جدید باشد، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت پیدا می‌کند. همچنین گزگز مداوم یا رو به تشدید که فعالیت‌های روزانه یا خواب را مختل کند، باید بررسی شود.

در حالت‌های خفیف، ممکن است احساس سوزن‌سوزن شدن بعد از چند دقیقه تغییر وضعیت برطرف شود. اما شرایط زیر ارزش توجه بیشتری دارند:

• تداوم یا تشدید تدریجی مشکل
• اختلال جدید در تعادل یا راه رفتن
• همراه شدن مشکل با سرگیجه شدید یا غش
• تاثیر گزگز بر خواب یا فعالیت‌های روزانه
• گسترش سریع بی‌حسی یا از دست رفتن قدرت حرکت
• شروع ناگهانی بی‌حسی یا گزگز، به‌خصوص همراه با ضعف
• ایجاد زخم یا آسیب روی پا در فردی که کاهش حس دارد
• همراه شدن گزگز با اختلال گفتار یا تغییرات عصبی ناگهانی

در چنین شرایطی، منتظر ماندن برای برطرف شدن خودبه‌خودی همیشه انتخاب مناسبی نیست. آسیب عصبی علت‌های مختلفی دارد و هرچه علت زودتر شناسایی شود، فرصت بیشتری برای کنترل عامل زمینه‌ای وجود دارد. برای خرید قرص مولتی پریناتال نکستایل کلیک کنید.

برای گزگز دست و پا چه آزمایش‌هایی لازم است؟

هیچ آزمایش واحدی برای همه افراد مبتلا به گزگز وجود ندارد؛ نوع بررسی بر اساس شرح حال و الگوی نشانه‌ها انتخاب می‌شود. پزشک ابتدا درباره زمان شروع، محل گزگز، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای، تغذیه و نشانه‌های همراه سوال می‌کند و سپس در صورت نیاز آزمایش یا بررسی تخصصی درخواست می‌کند. در بررسی علت ممکن است مواردی مانند این‌ها مورد توجه قرار بگیرند:

• بررسی عملکرد تیروئید
• بررسی قند خون برای ارزیابی دیابت یا اختلالات مرتبط
• بررسی ویتامین B12 در صورت وجود احتمال کمبود
• ارزیابی عملکرد کلیه و کبد در شرایط مناسب
• بررسی شمارش سلول‌های خونی و برخی مواد مغذی بر اساس شرایط فرد
• در صورت شک به درگیری عصب، آزمایش‌های تخصصی عملکرد اعصاب

Mayo Clinic اشاره می‌کند که بیماری‌های متابولیک، کمبود برخی ویتامین‌ها، بیماری‌های کلیه و کبد، کم‌کاری تیروئید، بعضی عفونت‌ها، بیماری‌های خودایمنی، مواد سمی و برخی داروها می‌توانند در آسیب اعصاب محیطی نقش داشته باشند.

به همین دلیل، شروع خودسرانه چند مکمل مختلف فقط به دلیل گزگز می‌تواند مسیر تشخیص را به تأخیر بیندازد. ابتدا باید مشخص شود آیا واقعا کمبود وجود دارد و آیا عامل دیگری پشت این حس قرار گرفته است.

برای درمان گزگز دست و پا چه کار کنیم؟

درمان گزگز به علت آن مربوط است و یک روش ثابت برای همه افراد وجود ندارد. اگر فشار موقت روی عصب عامل مشکل باشد، اصلاح وضعیت بدن ممکن است کافی باشد؛ اما در نوروپاتی ناشی از بیماری زمینه‌ای، کنترل همان بیماری بخش مهمی از درمان است.

برای مثال، در نوروپاتی مرتبط با دیابت، کنترل مناسب قند خون می‌تواند به جلوگیری از پیشرفت آسیب عصبی کمک کند. در صورت وجود کمبود B12 نیز درمان باید متناسب با میزان کمبود و علت ایجاد آن انجام شود. اگر یک عصب تحت فشار باشد، پزشک بر اساس محل و شدت درگیری درباره روش مناسب تصمیم می‌گیرد. چند اقدام عمومی نیز می‌توانند به حفظ سلامت اعصاب کمک کنند:

• پرهیز از مصرف زیاد الکل
• کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت
• فعالیت بدنی منظم متناسب با وضعیت فرد
• توجه به آسیب‌ها و زخم‌های پا در صورت کاهش حس
• داشتن رژیم غذایی متعادل و دریافت مواد مغذی کافی
• خودداری از مصرف طولانی‌مدت مکمل‌ها بدون مشخص شدن نیاز واقعی

مکمل‌های ویتامینی هم همیشه راه‌حل گزگز نیستند. برای نمونه، درباره استفاده از مکمل B12 برای درمان نوروپاتی دیابتی، شواهد برای همه افراد یکسان نیست و تصمیم‌گیری باید بر اساس وجود کمبود یا شرایط پزشکی فرد انجام شود. برای خرید قرص دایجستیو کلیک کنید.

برای گزگز دست و پا چی بخوریم؟

مهم‌ترین نکته این است که غذا به‌تنهایی درمان قطعی نیست؛ چون علت می‌تواند از کمبود B12 تا دیابت، فشار روی عصب یا نوروپاتی متفاوت باشد. با این حال، تغذیه مناسب می‌تواند به سلامت اعصاب کمک کند.

چه چیزهایی بخوریم؟

• ماهی، به‌خصوص سالمون و تن: منابع خوب ویتامین B12 هستند.
• تخم‌مرغ: مقداری B12 دارد و می‌تواند در رژیم غذایی متعادل قرار بگیرد.
• شیر، ماست و پنیر: از منابع غذایی B12 هستند.
• گوشت قرمز کم‌چرب و مرغ: می‌توانند B12 مورد نیاز بدن را تامین کنند.
• غلات صبحانه غنی‌شده با B12: برای افرادی که منابع حیوانی کمتری مصرف می‌کنند گزینه قابل توجهی هستند.
• سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و پروتئین‌های کم‌چرب: یک رژیم متعادل برای حفظ سلامت عمومی و عصبی اهمیت دارد.

سخن پایانی

در نهایت، گزگز دست و پا در بسیاری از مواقع کوتاه‌مدت و بی‌خطر است، اما تکرار آن می‌تواند نشانه فشار روی عصب، کمبود B12، دیابت، نوروپاتی محیطی یا برخی مشکلات دیگر باشد. مهم‌ترین نکته این است که محل، مدت و الگوی بروز این حس در کنار نشانه‌های همراه بررسی شود و همه موارد فقط به کمبود ویتامین نسبت داده نشوند.

اگر گزگز مکرر شده، شدت گرفته یا با بی‌حسی و ضعف همراه است، بررسی علت می‌تواند از ادامه آسیب عصبی جلوگیری کند. در مقابل، شروع ناگهانی گزگز همراه با ضعف یا اختلالات عصبی جدید نیازمند توجه فوری است. برای پیدا کردن علت گزگز دست و پا بهتر است به جای مصرف خودسرانه مکمل یا دارو، ابتدا علت احتمالی مشخص شود.

سوالات متداول 

آیا گزگز دست و پا همیشه نشانه بیماری است؟

خیر. فشار موقت روی عصب هنگام خواب یا نشستن می‌تواند باعث مورمور شدن کوتاه‌مدت شود. اما تکرار مداوم، طولانی شدن یا همراهی با بی‌حسی و ضعف نیاز به بررسی بیشتری دارد.

کمبود کدام ویتامین باعث گزگز دست و پا می‌شود؟

کمبود ویتامین B12 یکی از علت‌های شناخته‌شده مرتبط با مشکلات عصبی و گزگز است. با این حال، نمی‌توان هر نوع سوزن‌سوزن شدن را به کمبود ویتامین نسبت داد و تشخیص باید با بررسی شرایط فرد انجام شود.

آیا گزگز دست و پا می‌تواند از دیابت باشد؟

بله. بالا بودن قند خون در طول زمان می‌تواند به اعصاب آسیب بزند و نوروپاتی دیابتی ایجاد کند. این مشکل اغلب پاها را درگیر می‌کند و ممکن است بعداً دست‌ها نیز دچار گزگز، بی‌حسی یا سوزش شوند.

برای گزگز دست و پا به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

با توجه به علت احتمالی، پزشک عمومی می‌تواند ارزیابی اولیه را انجام دهد و در صورت نیاز فرد را برای بررسی تخصصی‌تر به متخصص مغز و اعصاب یا سایر تخصص‌های مرتبط ارجاع دهد.

آیا استرس باعث گزگز دست و پا می‌شود؟

بله. استرس و اضطراب در بعضی افراد می‌تواند با تغییر الگوی تنفس همراه شود و احساس گزگز، به‌خصوص در دست‌ها یا اطراف دهان، ایجاد کند. با این حال، تکرار این حالت نباید بدون بررسی به اضطراب نسبت داده شود؛ به‌خصوص زمانی که نشانه‌های جدید یا مداوم وجود دارد.

منبع:

webmd.com